Όταν ο άνθρωπος της προϊστορίας βρέθηκε απορημένος στη μέση του κόσμου, επιχείρησε να τον ξορκίσει μέσω των εικόνων. Με εικόνες που δεν έκαναν τίποτε άλλο από το να του επικοινωνήσουν τη νύχτα του κόσμου, την αμφιβολία του, όπως λέει ο Flusser. Μέσω αυτών των εικόνων ο κόσμος πια θα παραμείνει για πάντα από την άλλη πλευρά, στη δική του σκηνή, έξω από τον άβατο χώρο του ανθρώπου. Οι προϊστορικές εικόνες, είναι εικόνες που μαγεύουν τον άνθρωπο, προγραμματισμένες στην αφήγηση του κόσμου, αλλά και εικόνες μαζί, που θα μπορεί ο άνθρωπος να τις αφηγηθείς, να τις εννοιολογήσεις, να τις εκτρέψεις, όπως θα έλεγε ο Baudrillard, απ’ το βασίλειο της μαγείας. Αυτή η εκτροπή, θα αποδώσει τη γραφή, τη γραμμική διαφυγή από το κυκλωτισμό των εικόνων, απ’ τις αέναες αντανακλάσεις. Τα κείμενα δεν θα μεταγράψουν τον κόσμο, αλλά θα υπογράψουν τις εικόνες του, θα τις ερμηνεύσουν, απομακρυνόμενα έτσι ακόμη περισσότερο από την κοσμική προφάνεια, από την τονικότητα του κόσμου. Και ύστερα, όταν η μεσίτευση της γραφής απολέσει τη δική της «μαγεία», τη «μαγεία» του ορθολογισμού της, θα διασαλευθεί στα εξ ων συνετέθη, στην απειρία των αδιανόητων σημείων της, μια απειρία και μια διασπορά που θα έρθουν οι τεχνικές εικόνες για να διαχειριστούν και να συμψηφίσουν. Απομακρυνόμενος ο άνθρωπος από το φυσικό και ιστορικό του πλαίσιο προς το σύμπαν των τεχνικών του εικόνων εισέρχεται σε μια άλλη χωροχρονική ενότητα, σ’ ένα τόνο ζωής εντελώς διαφορετικό. Από τη γραμμικότητα της ιστορικής του συνείδησης διαφεύγει στην ουτοπία μιας εικονοποιητικής επιφάνειας, σ’ ένα άπειρο περιβάλλον αντανακλάσεων. Μια ουτοπία που δεν εγγράφεται στον ορίζοντα ενός ελευσσόμενου μέλλοντος αλλά στην πραγματικότητα μιας δυνητικότητας που γονιμοποιεί και διευρύνει ήδη το εδώ και τώρα διανοίγοντας το στις δυνατότητες μιας επί-κοινωνίας που θα εδράζεται όλο και περισσότερο στη δισδιάστατη και συγκειμενική φύση των εικόνων της. Ο Flusser το διαπιστώνει και το διατυπώνει ήδη από πολύ νωρίς: «Αν δεν λάβει χώρα κάποια καταστροφή – κάτι που εξ ορισμού δεν είναι προβλέψιμο-τότε οι τεχνικές εικόνες θα συγκεντρώσουν πάνω τους το υπαρξιακό ενδιαφέρον των ανθρώπων του μέλλοντος». Αυτός λοιπόν ο άνθρωπος του μέλλοντος, που εκκινεί όμως από το εδώ και τώρα, μέσα από την φαντασμαγορία των εικόνων, που έχει αρχίσει ήδη να τον κατακλύζει, θα αρχίσει σταδιακά να γίνεται ένας άλλος άνθρωπος, η συνείδηση ενός ακαριαίου, καθαρού, πληροφορικού παρόντος. Ένας νέος πρωτογονισμός γεννιέται εδώ, μια νέα φυλετική κοινωνία, η κοινωνία της καθαρής πληροφορίας.
Ο συμψηφισμός της διασάλευσης του κόσμου είναι μια πράξη όμως που υπερβαίνει τον άνθρωπο, κυριολεκτικά υπεράνθρωπη, γιατί όπως τονίζει ο Flusser, τα σημεία αυτής της διασποράς δεν είναι ούτε απτά, ούτε ορατά, ούτε εννοήσιμα, και γι’ αυτό μόνο οι συσκευές μπορούν να τα διαχειριστούν, μόνο αυτές μπορούν «να συλλάβουν το ασύλληπτο και να φανταστούν το αόρατο». Το πεδίο αυτής της διασποράς, αυτών των άτακτων σημείων, είναι το πεδίο των συσκευών που μέσω των εικόνων τους καλούνται να συγκεκριμενοποιήσουν εκ νέου την αφηρημένη εκδοχή του κόσμου μας. Αλλά εδώ είναι και η σημαντικότερη διαφορά των τεχνικών εικόνων με τις εικόνες της προϊστορίας. Οι προϊστορικές εικόνες συγκεκριμενοποιούν το φυσικό περίγυρο, τον καθρεφτίζουν, ενώ οι τεχνικές μας εικόνες προβάλουν το αυθεντικό είδωλο της δικής τους εξιστόρησης. Οι πρώτες αναλαμβάνουν τον κόσμο ενώ οι δεύτερες αναλαμβάνουν τον κόσμο τους. Οι τεχνικές εικόνες δεν είναι μια άλλη αντίληψη του κόσμου αλλά κυριολεκτικά μια άλλη αντίληψη, ένα άλλο είναι, ένα άλλο επέκεινα. Έτσι ενώ οι γραμμικές εικόνες απομαγικοποιούσαν τον κόσμο οι τεχνικές εικόνες έρχονται τώρα να τον επαναμαγεύσουν. Με μια μαγεία όμως δεύτερου βαθμού, όπως λέει ο Flusser, γιατί είναι μια μαγεία, μετά τη μαγεία αλλά και μετά την απομάγευση. Πληκτρολογώντας στις συσκευές «προγραμματίζουμε το συμψηφισμό των σημειακών στοιχείων, τη συμπύκνωση τους σε μια πληροφοριακή κατάσταση». Μια κατάσταση όμως που εικονίζει σχεδόν το αδύνατο. Τα σημεία και το άπειρο των κενών τους διαστημάτων είναι αδύνατον να πυκνωθούν σε μια επιφάνεια. Το ζητούμενο είναι και πάλι άφθαστο, δεν εικονίζεται, δραπετεύει από τη χειρονομία της εικόνας και στην περίπτωση της τεχνικής εικόνας δραπετεύει από τα άπειρα των κενών της διαστημάτων. Με τα ακροδάχτυλα μας πάνω στα πλήκτρα, ψηλαφούμε αυτή νύχτα του αψηλάφητου κόσμου των σημείων και νοηματοδοτούμε, νοηματοδοτούμε συνεχώς, κάτι που ανέκαθεν ξέραμε να κάνουμε πολύ καλά.
Ο Flusser δεν εντάσσει τις τεχνικές εικόνες μέσα στη συνέχεια της ιστορικής μας εξέλιξης. Αν οι προϊστορικές μυθολογικές εικόνες και κατόπιν η γραφή διαμεσολαβούν ανάμεσα στον άνθρωπο και το πραγματικό, διαμορφώνοντας το φαντασιακό του, οι τεχνικές εικόνες δεν συντάσσονται σ’ αυτή την γραμμική αφήγηση, δεν είναι μια επιστροφή στην καθιερωμένη εικονοποιία αλλά μια διαφυγή πέρα από τη δίνη αυτής της γραμμικότητας. Είναι μια μετά-ιστορική εικονογραφία μια και η γραφή, ακόμη καλύτερα το τέλος της γραφής, είναι αυτό που τις έχει συντάξει και ως ένα βαθμό νοηματοδοτήσει. Οι τεχνικές εικόνες είναι αυτός ο συμψηφισμός της γραφής, η ψηφιοποίηση της. Στεκόμενες λοιπόν οι τεχνικές εικόνες σ’ αυτή την μετά-γραφική άποψη του κόσμου είναι μετά και από τις εικόνες, από τις εικόνες που προηγήθηκαν της γραφής, είναι λοιπόν μετά-εικόνες. Εικόνες που δεν έρχονται για να στοιχειώσουν το φαντασιακό του ανθρώπου και να διαμεσολαβήσουν ανάμεσα σ’ αυτόν και τον κόσμο του αλλά για να διεκδικήσουν όλη την αντικειμενικότητα του κόσμου, όλη την αυθεντικότητα του φυσικού του ορίζοντα, συντάσσοντας την εικονοποίηση του. Οι χημικές ενώσεις της φωτογραφίας ή οι τροχιές των ηλεκτρονίων στις τηλεοπτικές ή ψηφιακές εικόνες δεν είναι παρά αυτές οι απεικονιστικές διαδικασίες αυτού του αυτόματου βλέμματος των συσκευών, που δεν βλέπει τα πάντα, όπως το μάτι του Θεού ή του ορθού λόγου, αλλά είναι τα πάντα.
Αυτή μάλιστα η διαφορά εντοπίζεται από τον Flusser από το επίπεδο της χειρονομίας ακόμη. Η πληκτρολόγηση είναι η πρώτη και πιο αποφασιστική χειρονομία αυτής της καινοφανούς εικόνας. Τα πλήκτρα είναι οι δίοδοι που εντάσσουν τον άνθρωπο σ’ έναν χώρο που δεν του ανήκει, στο «απειροστικό σύμπαν των σημειακών στοιχείων». Ένα σύμπαν που λαμβάνει χώρα στο άβατο ενός μαύρου κουτιού. Στη νύχτα αυτού του προγράμματος, τα ακροδάχτυλα μου χειρονομούν σ’ ένα καθεστώς «σύμπτωσης και αναγκαιότητας», που βιώνεται όμως από το χρήστη ως ένα καθεστώς ελευθερίας. Οι τεχνικές εικόνες βρίσκονται για τον Flusser σ’ αυτή την ακρώρεια του κόσμου, στο τέλος της ιστορίας του. Ενός κόσμου διάσπαρτου στα άπειρα ηλεκτρομαγνητικά του στοιχεία, ασύλληπτου και ανεντόπιστου. «Ένας σωρός», όπως λέει ο Flusser, «που επιδέχεται ψηφιοποίηση, ώστε να μπορεί ο κόσμος ξανά να συλλαμβάνεται, να αναπαριστάνεται και να εννοείται και η συνείδηση να αποκτήσει αυτοσυνειδησία». Ένας συν-ψηφισμός όμως που μόνο οι συσκευές μπορούν να φέρουν εις πέρας. Αυτός που πληκτρολογεί στο μαύρο κουτί της συσκευής μετέχει στη νύχτα του κουτιού, δεν στέκεται υπεράνω αλλά εντός αυτής της αυτόματης συνείδησης. «Όταν γράφω στη γραφομηχανή», λέει ο Flusser, «γράφω προς ένα υπερπέραν της μηχανής, το κείμενο. Όταν συνθέτω τεχνικές εικόνες, συνθέτω από το εσωτερικό της συσκευής». Πληκτρολογώντας, ερεθίζουμε το εσωτερικού αυτού του κουτιού και ύστερα το αφήνουμε να παράξει, μόνο του αυτό, απίθανες και αδιανόητες πληροφοριακές καταστάσεις. Η χειρονομία της πληκτρολόγησης είναι μια χειρονομία πλήρους νοήματος. Δεν παράγει απλώς τις εικόνες αλλά υποδεικνύει και το νόημα τους. Μέσα στην ανοησία του χαοτικού σύμπαντος των άπειρων σημείων είναι μια χειρονομία προστακτική της κωδικοποίησης και της μορφοποίησης του, μια χειρονομία που διεγείρει τις μορφές και το νόημα του κόσμου. Μέσα από αυτό το παιχνίδισμα των σημείων, μια μορφή διαγράφεται και αποφασίζεις ότι αυτή είναι η επιθυμητή μορφή, την αποκαθηλώνεις και την υπηρετείς. Αυτή θα είναι στο εξής και η νέα μορφή της απόφασης, που στο σύμπαν των συσκευών θα ονομαστεί αυτοματοποίηση. Είναι, όπως επισημαίνει ο Flusser, μια ριζικά αντίστροφη κίνηση από αυτή των παραδοσιακών εικόνων που δεν έκαναν τίποτε άλλο από το να αποκωδικοποιούν, να διαβάζουν τον κόσμο. Στον σύγχρονο όμως κόσμο της διασποράς τίποτε δεν υπάρχει για να γίνει αντικείμενο ανάγνωσης και αναπαράστασης, παρά μόνο άπειρα σημεία καθαρών προβολών. Σ’ αυτό το πλαίσιο οι τεχνικές εικόνες στη πραγματικότητα δεν σημαίνουν τίποτε, παρά μόνο τον διαρκή και επαναλαμβανόμενο εαυτό τους. Λέει πάλι ο Flusser: «οι τεχνικές εικόνες δεν αποκωδικοποιούν με αφετηρία το σημαινόμενο αλλά με αφετηρία το σημαίνον. Αποκωδικοποιώ μια τεχνική εικόνα δεν σημαίνει αποκωδικοποιώ αυτό που δείχνει αλλά διαβάζω εκ των ένδον το πρόγραμμα κατασκευής της».
Από τη στιγμή λοιπόν που οι εικόνες δεν καθρεπτίζουν τον κόσμο αλλά προβάλλουν τον κόσμο τους τότε βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα περιβάλλον μιας γενικευμένης και αναπτυσσόμενης εικονικοποίησης του κόσμου μας. Ο δημόσιος χώρος συρρικνώνεται χωρικά και επικοινωνιακά, μετατοπίζεται αποκλειστικά μπροστά στον ορίζοντα της οθόνης και τα γεγονότα συμβαίνουν μόνο για την τηλεοπτική τους αποθέωση. Μια νέου τύπου τότε ιστορική συνείδηση γεννιέται, έξω από την καθιερωμένη γραμμικότητα της. Μπροστά σ’ αυτή την τελικότητα, η ιστορία στον καιρό των τεχνικών εικόνων θα είναι όπως εύστοχα επισημαίνει ο Flusser, μια «αιώνια επαναλαμβανόμενη προβολή». Είμαστε ήδη μέσα σ’ αυτό το σκηνικό της τηλε-οπτικής ανίας. Αλλά ενώ όμως ο κοινωνικός ιστός διασπάται, μια άλλη κοινωνικότητα αρχίζει να αναδύεται. Οι χρήστες των υπολογιστών, με τα μάτια καρφωμένα στην οθόνη και τη πλάτη γυρισμένη στον κόσμο, γίνονται σταδιακά μέτοχοι μιας νέας «κοσμικής συνομιλίας», συντονίζονται «σ’ ένα κοινό πρόγραμμα». Μια διαδικτυακή ένωση υφασμένη από χιλιάδες «διαλογικά νήματα», καθιστά την τεχνική κουλτούρα των σύγχρονων εικόνων μια εν δυνάμει πολιτική κουλτούρα. Μια εξέλιξη που επί των ημερών του Flusser δεν ήταν ακόμη ορατή αλλά που σήμερα όμως βλέπουμε ήδη τους καρπούς της. Είναι η ριζοσπαστικοποίηση αυτής της κουλτούρας, η επαναστατική διάσταση αυτής της νέας τάξης πραγμάτων, όπου οι άνθρωποι από παθητικοί καταναλωτές εικόνων αναλαμβάνουν μια ενεργητική δράση μέσα στις ίδιες τις εικόνες, αναπρογραμματίζοντας τες, αλλάζοντας τη συνδεσμολογία τους, αναπτύσσοντας τα οριζόντια δίκτυα της επικοινωνίας τους και διαβρώνοντας έτσι τον φασιστικό, όπως τον χαρακτηρίζει ο Flusser, χαρακτήρα του τεχνικού πολιτισμού μας. Η κοινωνία της ανίας, της μαζικής κουλτούρας, είναι αποτέλεσμα αυτής της ισχνής ακόμη συλλογικής ευθύνης απέναντι στα media. Όσο θα ενισχύεται η οριζόντια συνδεσμολογία, τόσο θα αυξάνεται ο όγκος της πληροφορίας και τόσο θα υπονομεύεται η μονοσήμαντη εκπομπή. Η συλλογική ενεργοποίηση των χρηστών, η ποικιλωνυμία των εικόνων τους, θα είναι και ο θρίαμβος των πολλαπλών μορφοποιήσεων, το τέλος της ίδιας της ανίας. Μέσα σ’ αυτό το καθεστώς της οριζόντιας δικτύωσης η έννοια της δημιουργίας επανακαθορίζεται. Η πρωτοτυπία, η αυθεντικότητα του έργου, η μυθική διάσταση του δημιουργού, η μοναξιά της δημιουργίας είναι έννοιες που σείονται εκ θεμελίων. Στο σύμπαν των τεχνικών εικόνων, η δημιουργία είναι μια συλλογική πράξη, είναι ο διάλογος των χρηστών με τις συσκευές αλλά και ο διάλογος των ίδιων των συσκευών. Η αποθησαυρισμένη γνώση έχει τόσο πολύ γιγαντωθεί που μόνο οι συσκευές πλέον μπορούν να την αποθηκεύσουν και να την διαχειριστούν. Οι μεγάλες έτσι ιδιοφυΐες θα είναι πλέον οι τεχνικές ιδιοφυΐες και η δημιουργική παράγωγη δεν θα είναι ένα ατομικό έργο, ποτέ δεν ήταν άλλωστε, αλλά αποτέλεσμα του τηλεματικού διαλόγου των χρηστών με τις συσκευές τους, ενός ατελεύτητου παιχνιδιού με τις συσκευές και με τις πληροφορίες που διαφυλάσσουν. Ό, τι εναποτίθεται πάνω στο άφθαρτο και άπειρο σώμα των ηλεκτρομαγνητικών πεδίων δεν αποσυντίθεται παρά μόνο διατίθεται εσαεί στην αναδιανομή και επεξεργασία του, κι’ αυτό δεν θα χει τέλος.
Μια άλλη έννοια που φαίνεται να αποδομείται πλήρως είναι αυτή της κυριαρχίας. Η κυριαρχία, όπως δείχνει ο Flusser, μέσα από τις εννοιολογήσεις της, είναι μια διαδικασία μορφοποίησης του χάους. Το σύγχρονο όμως χάος των σημείων μορφοποιείται όπως είδαμε από το διαλογικό παιγνίδι των χρηστών. Ένα διαδικτυακό «εμείς» που ανατροφοδοτεί πληροφοριακά τις εικόνες και αναβαθμίζει το επικοινωνιακό παιχνίδι. Ένα κυβερνητικό «εμείς» που συγκεκριμενοποιεί διαρκώς το παρόν, το χαρακτηρίζει, το μορφοποιεί. Ολόκληρη η ιστορία της πολιτικής σκέψης εγκαταλείπεται άρδην. Οι διακρίσεις του μέσα και του έξω, του κυβερνώντος και του κυβερνώμενου, της δράσης και του πάθους, αντικαθίστανται από την «καθαρή αισθητική» μιας αλληλεπιδρασιακής εσωτερικότητας που ενοποιεί όλα τα δυαδικά στοιχεία πάνω στην δισδιάστατη επιφάνεια των εικόνων, σ’ αυτό το «βάθος της επιφάνειας» τους, όπως θα έλεγε ο Μούζιλ.
Στον θετικό ορίζοντα αυτής της γενικευμένης εικονικοποίησης, υπάρχει όμως ένα αρχαϊκό, υλικό υπόλειμμα που ανθίσταται και που πάντα θα δυσκολεύει το παιχνίδι. Είναι η παρουσία του ανθρώπινου σώματος, της υλικής υπόστασης των χρηστών. Στο πλαίσιο της εικονικής σκοποθεσίας, το σώμα είναι ένα αδιάφορο πράγμα, ένα εμπόδιο, μία υπόσταση αδιάγνωστη, ξενική, εντοπίσιμη όμως. Ανάμεσα στα μάτια και στη οθόνη, ανάμεσα στα ακροδάχτυλα και στα πλήκτρα δεν χωρεί τίποτα, ή σχεδόν τίποτα, μόνο μικροσκοπικές, κβαντικές υποστάσεις. Ό, τι αντιστέκεται στο πρόταγμα της ψηφιοποίησης καταδικάζεται στην υπαρκτική του συρρίκνωση. Το μόνο που γνωρίζει μεγέθυνση είναι οι εγκεφαλικές μας λειτουργίες, «οι εικονοσυνθετικές μας κεραίες». Αλλά εδώ είναι και το πρόβλημα της εικονικότητας, η αποτυχία όλου του εγχειρήματος της, ποτέ δεν θα μπορέσει να εξαφανίσει πλήρως το σώμα, θα το συρρικνώνει μόνο, θα το ελαχιστοποιεί αλλά δεν θα καταφέρει να αφανίσει εντελώς το ίχνος του. Η συνείδηση του ανθρώπου είναι σωματική, διαφορετικά θα είναι μια συνείδηση αναίσθητη και αυτό δεν θα αλλάξει. Ο άνθρωπος είναι το ον που πάσχει το σώμα του, είναι αυτό το πάθος, ποτέ δεν θα μπορέσει να βιώσει το Second Life μιας εικονικής ζωής, την «καθαρή αισθητική», τον αποϋλοποιημένο ορίζοντα των Πλατωνικών ιδεών. Οι αναλύσεις του Baudrillard σ’ αυτό το ζήτημα είναι αξεπέραστες.
Το σενάριο του Flusser εν ολίγοις και με τα δικά του λόγια έχει ως εξής: «Οι άνθρωποι θα κάθονται, ο καθένας μόνος του, σε κελιά, θα παίζουν σε πληκτρολόγια με τα ακροδάχτυλα τους, θα καρφώνουν το βλέμμα τους σε μικροσκοπικές οθόνες, ενώ θα προσλαμβάνουν, θα τροποποιούν και θα εκπέμπουν εικόνες. Πίσω από την πλάτη τους, κάποια ρομπότ θα τους φέρνουν πράγματα, προκειμένου να συντηρούν τα εξασθενημένα τους σώματα. Μέσα από τα ακροδάχτυλα τους οι άνθρωποι θα είναι συνδεδεμένοι μεταξύ τους και έτσι θα σχηματίζουν ένα διαλογικό δίκτυο, έναν κοσμικό υπερεγκέφαλο, η λειτουργία του οποίου θα είναι, ψηφιοποιώντας και συν-ψηφίζοντας, να σχηματίζει εικόνες για απίθανες καταστάσεις, πληροφορίες και καταστροφές. Μεταξύ των ανθρώπων θα είναι συνδεδεμένες τεχνητές διάνοιες, οι οποίες θα διαλέγονται με τους ανθρώπους μέσω καλωδίων και παρόμοιων νευρικών ινών. Το όλον θα είναι ένα κυβερνητικό σύστημα, το οποίο δεν θα μπορεί να διασπαστεί στα σημεία του: ένα μαύρο κουτί».
Το ανθρωπομοντέλο αυτού του σεναρίου είναι αυτό του καθαρού δημιουργού, της γρηγορούσας συνείδησης απέναντι στο όνειρο. Είναι η συνείδηση μιας extraterrestrial φαντασμαγορίας που εγείρει πάλι ένα σύμπαν μυθικό, ένα σύμπαν καταστροφής.
Οι χειρονομίες του Vilem Flusser
Εδώ κάποια βίντεο εμπνευσμένα από το έργο του
Και εδώ ένα group στο Facebook για τον Vilem Flusser
0 σχόλια:
Ανάρτηση Σχολίου